Η αυτοεκτίμηση αφορά τον βαθμό στον οποίο οι αντιλαμβανόμενες από το ίδιο το άτομο ιδιότητες και χαρακτηριστικά του αξιολογούνται ως θετικά. Αντικατοπτρίζει την αυτοεικόνα ενός ατόμου, την άποψη για τα επιτεύγματα και τις ικανότητές του, τις αξίες του και την αντιλαμβανόμενη επιτυχία του. Η αυτοεκτίμηση σχετίζεται με την αίσθηση προσωπικής αξίας και μπορεί να επηρεάζεται τόσο από προσωπικές εμπειρίες όσο και από κρίσεις και στάσεις άλλων απέναντι στο άτομο.
Η ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης αποτελεί μια σύνθετη και σημαντική διαδικασία στην παιδική ηλικία. Μπορεί να σχετίζεται με τις εμπειρίες των παιδιών α) στην εκπαίδευση και την αξιολόγηση, β) στη συμμετοχή σε εξωσχολικές δραστηριότητες και σε διαγωνισμούς, γ) στις σχέσεις με τους συνομηλίκους και την αποδοχή/απόρριψη και δ) στην οικογενειακή ζωή στο σπίτι και στις σχέσεις με τους γονείς και τους σημαντικούς φροντιστές. Τα μικρά παιδιά συχνά μπορεί να έχουν υψηλή αυτοεκτίμηση ωστόσο η αυξημένη ενσωμάτωση αρνητικής ανατροφοδότησης από δασκάλους, γονείς και συνομηλίκους και η αυξημένη κοινωνική σύγκριση μπορεί να συμβάλλουν στη μείωση της συνολικής αυτοεκτίμησης των παιδιών στη μετάβαση από το δημοτικό στο γυμνάσιο. Επιπλέον, δημογραφικές μεταβλητές όπως το φύλο, η κοινωνικο-οικονομική κατάσταση και η εθνικότητα μπορεί να επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση.
Η υψηλή αυτοεκτίμηση θεωρείται σημαντική για την ψυχική υγεία και ευεξία.
Υπάρχουν τέσσερα στοιχεία για την υψηλή αυτοεκτίμηση:
(1) αίσθηση του ανήκειν.
(2) αίσθημα ατομικότητας
(3) η δυνατότητα επιλογής και
(4) η παρουσία καλών παραδειγμάτων. Όσον αφορά τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, τα παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση, μπορεί:
να κάνουν υποτιμητικά σχόλια για τον εαυτό τους όπως: “Είμαι χαζός/η”, “Δεν μπορώ να το κάνω αυτό”, “Πάντα τα κάνω όλα λάθος”, “Κανείς δεν με συμπαθεί” κ.λπ.
να αναλαμβάνουν την ευθύνη για πράγματα που δεν φταίνε ή δεν είναι υπό τον έλεγχό τους
να αντιδρούν στις αντιξοότητες με το να παραιτούνται
να είναι απρόθυμα να δοκιμάσουν νέα πράγματα
να τα πάνε πολύ καλά για ένα χρονικό διάστημα και στη συνέχεια να πέσει η επίδοση τους ξαφνικά
να φοβούνται ότι η επιτυχία τους ήταν τυχαία ή να ανησυχούν ότι οι προσδοκίες των άλλων είναι ξαφνικά πολύ υψηλές.
Τα παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση αμφιβάλλουν για την ικανότητά τους να επιτύχουν, πράγμα που μπορεί να αντανακλάται και στη σχολική τους επίδοση καθώς συχνά διστάζουν να εμπλακούν στη μάθηση.
Οι γονείς και οι δάσκαλοι παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και ενίσχυση της αυτοεκτίμησης των παιδιών. Κάποιοι τρόποι με τους οποίους μπορούν να την ενισχύσουν είναι: η αποδοχή των παιδιών όπως είναι, η εξισορρόπηση της αποδοχής με τις προσδοκίες, η αποφυγή συγκριτικών και ανταγωνιστικών πρακτικών, η αναζήτηση της ατομικότητας σε κάθε παιδί, η μετάδοση εμπιστοσύνης με την ανάθεση εύλογων ευθυνών, η διαμόρφωση προτύπων υψηλής αυτοεκτίμησης. Σημαντικό είναι επίσης να παρέχεται στα παιδιά ρεαλιστική θετική ανατροφοδότηση (δηλαδή ανατροφοδότηση που βασίζεται σε αντικειμενικά σημεία αναφοράς). Η ανατροφοδότηση αυτή μπορεί να επωφελήσει τα παιδιά περισσότερο από τον υπερβολικό έπαινο και μπορεί να τα βοηθήσει να κατανοήσουν τον εαυτό τους. Ακόμη είναι σημαντικό να επαινείται η προσπάθεια των παιδιών για να επιτύχουν κάτι έναντι μόνο του αποτελέσματος. Για παράδειγμα, όταν τα παιδιά πετυχαίνουν σε μια εργασία, οι γονείς ή οι δάσκαλοι μπορούν να αναγνωρίσουν την επιτυχία αλλά να τονίσουν ότι ήταν αποτέλεσμα σκληρής δουλειάς και αποτελεσματικών στρατηγικών. Όταν τα παιδιά λαμβάνουν έναν τέτοιο έπαινο, είναι πιο πιθανό να αγκαλιάσουν τις προκλήσεις και να επιμείνουν μπροστά στην αποτυχία. Τέλος είναι σημαντικό οι γονείς και οι δάσκαλοι να εκφράζουν την εκτίμηση τους προς τα παιδιά ακόμα και όταν αποτυγχάνουν προσφέροντας αποδοχή ανεξαρτήτως του αποτελέσματος των προσπαθειών των παιδιών.
- Πηγές
Aldridge, J. (1989). Helping children build self-esteem. Day Care & Early Education, 17(2), 4–7.
American Psychological Association. (2023). APA Dictionary of Psychology: self-esteem. Retrieved from: https://dictionary.apa.org/self-esteem Accessed at 01/03/2024.
American Psychological Association. (2024). Students Experiencing Low Self-esteem or Low Perceptions of Competence. Retrieved from: https://www.apa.org/ed/schools/primer/self-esteem Accessed at 01/03/2024.
Brummelman, E., & Sedikides, C. (2020). Raising children with high self‐esteem (but not narcissism). Child Development Perspectives, 14(2), 83-89.
Guindon, M. H. (2009). Self-esteem across the lifespan: Issues and interventions. Routledge.
Χουντουμάδη, Α. & Πατεράκη, Λ. (2008). Λεξικό Ψυχολογίας. Αθήνα: Τόπος
Ευαγγελία Μαρκοπούλου, Ψυχολόγος ba, msc, Υπ. Διδάκτωρ τμήμα ψυχολογίας ΕΚΠΑ
